İran’ın stratejik Fars Kanalı Projesi

Fars Kanalı Projesi

Uluslararası ticaretin en önemli güzergâhlarını oluşturan kanallar, bulundukları ülkelerin stratejik konumlarını da büyük ölçüde etkilemektedirler. Başlıca örneklerini Süveyş, Panama, Kiel Kanalları olarak verebileceğimiz bu suyollarına zamanla yenileri eklenmek istenmektedir. Fars Kanalı Projesi, yapımı planlanan kanallar arasında yer almaktadır.

Fars Kanalı Projesinin tarihi gelişimine bakıldığında ilk planlamanın 19.yy’da Rus Çarlığı tarafından yapıldığı söylenebilir. Hazar Denizi’ni Basra Körfezi’ne ya da Hint Okyanusu’na bir kanal vasıtası ile bağlama fikri Çarlık Rusya’sı için bir yandan maliyetli ve uzun mesafeli deniz ticaret yollarının kısalması anlamına gelecek, öte yandan sıcak denizlere ulaşma idealinin gerçekleşmesi ve petrol arz eden ülkelerle yakından ilişki kurulmasını sağlayacaktır.

Fars Kanalı Projesi ile ilgili ikinci planlama İran tarafından Mohammad Nasıreddin Şah Kaçar döneminde 1880–1900 yılları arasında dile getirilmiş fakat bir sonuç ortaya çıkmamıştır. 20.yy’ın başlarında yaşanan 1. ve 2. Dünya Savaşları ve sonrasında soğuk savaşın uluslararası sistemde oluşturduğu bloklaşma ve buna bağlı politikalar yüzünden proje ne Rusya ne de İran tarafından ele alınabilmiştir. Buna rağmen aynı dönemde Amerika kıtasında inşa edilen Panama Kanalı ve Mısır’da inşa edilen Süveyş Kanalı tamamlanabilmiştir.

Sovyetler Birliği soğuk savaşın yumuşadığı dönemlerde kanal projesi ile ilgili olarak İran ile iletişime geçmek istemiş fakat İran projeye Humeyni rejiminin etkisi yüzünden pek ilgi göstermemiştir. İran’da beşinci dönem Cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi döneminde kanal projesi ilk defa ciddiyetle ele alınmıştır. Muhammed Hatemi 1997 yılında Rusya ile proje hakkında müzakerelere başlamıştır. Bu dönemde proje için iki ülke arasında inşaat ve çevre mühendislerinden oluşan bir komisyon oluşturulmuştur. Rusya ve İran’ın bu yöndeki çabaları Hazar Denizi’ne komşu olan ülkeler ve başta Çin Halk Cumhuriyeti olmak üzere pek çok Asya ülkesi tarafından da desteklenmiştir. Aynı dönemde projenin teknik kısmı haritalar üzerinde mühendisler tarafından çalışılmış ve proje özel sektör ile ihale aşamasına getirilmiştir. Bu aşamadan sonra dev proje dünya kamuoyunun dikkatini çekmiştir. Özellikle ABD projeye açıkça tepki göstermiş, İran’ın bu proje üzerinde ısrar etmesi halinde ekonomik ilişkileri tamamen keseceğini ve ambargo uygulayacağını belirtmiştir. ABD sadece bununla kalmamış aynı zamanda bu projeye destek veren tüm şirketlere ve ülkelere de uyarıda bulunmuş, herhangi bir ülke veya şirket bu projeyi desteklerse mali açıdan cezalandıracağını açıklamıştır. Bu dönemde ABD’nin uyarıları karşısında İran projenin inşa edilmesinden vazgeçmiştir.

Muhammed Hatemi’den sonra iktidara gelen Ahmedi Nejat döneminde proje ile ilgili herhangi bir gelişme olmamıştır. Ahmedi Nejat sonrası Hasan Ruhani iktidarı ile birlikte Fars kanalı üzerinde çalışmalara yeniden başlanmıştır. Hasan Ruhani iktidara gelir gelmez proje ile ilgi olarak Rusya, Türkmenistan, Kazakistan ve Azerbaycan ile müzakerelere başlamıştır. Nisan 2016’da İran’ın Rusya Federasyonu Büyükelçisi Mehdi Senai St. Petersburg’da yaptığı bir konuşmada, İran ve Rusya’nın Hazar Denizi ile Basra Körfezi arasında bir kanal inşa etme projesini görüştüklerini belirtmiştir. Bu açıklamanın öncesinde Rusya Federasyonu Dışişleri Bakanı Sergei Lavrov, İran, Rusya ve Azerbaycan Cumhuriyeti’nin kuzey- güney koridoru (bu koridor Rusya Federasyonu’nu Azerbaycan üzerinden İran’a bağlayacaktır.) üzerinde müzakerelere ivme kazandırmayı kararlaştırdıklarını açıklamıştır.

Fars Kanalı Projesi için mühendislerin önerdiği iki alternatif suyolu güzergahı

Fars Kanalı Projesinin Stratejik Önemi

Fars Kanalı Projesi gerçekleşmesi halinde büyük stratejik öneme sahip olacaktır. Başta Rusya Federasyonu olmak üzere İran ve diğer bölge ülkeleri için bir ekonomik gelir kaynağı oluşturacaktır. Rusya’nın 300 yıllık sıcak denizlere inme rüyası ve Hindistan yolunu kontrol etme arzusu gerçekleşecektir.

Dünya ticaretinin hala yüzde 80’ninden fazlası deniz yoluyla yapılmaktadır. Deniz stratejisi açısından bakıldığında deniz ticaret yolları ve bu yolların kontrolünün önemi ilk sırada yer almaktadır. Deniz ekonomisi açıdan bakıldığında Rusya’ya Hindistan ve İran’dan mallar uzun mesafeli kara yoluyla günlerce süren yolculuk ve yüksek maliyetlerle gelmektedir. Kanal projesinin gerçekleşmesiyle birlikte ticaret daha karlı ve ucuz maliyetle yapılabilecektir. Rus yetkililerin açıklamalarına göre, eğer kanal hizmete açılırsa sadece ticaretten yıllık iki milyar dolar civarında Rusya kar elde edecek ve bir daha Süveyş Kanalı ve Türk Boğazları’nın kullanılmasına gerek kalmayacaktır. Aynı zamanda bugünkü ticari gemi yolculuğu zaman açısından 40 gün yerine 13 gün içerisinde hedefine varacak, bunların dışında Rusya Körfez ülkeleriyle hem ticari ilişkisini geliştirecek hem de petrol bölgelerini yakından takip edebilecektir.

İran’ın kanaldan sağlayacağı kazançlar açısından ise şüphesiz maksimum karı İran elde edecektir. Fars Haber Ajansına göre İran sadece transit geçiş maliyetlerinden yıllık 3 milyar dolara yakın bir gelire elde edebilecektir. Bunun dışında Rusya, Türkmenistan, Azerbaycan, Kazakistan ve diğer Güney Asya ülkeleri ile deniz yoluyla ticaret yapabilecektir. Bu ticaret İran için minimum maliyet ve maksimum kar ile gerçekleşecektir.

Fars Kanalının stratejik konumu sadece ekonomik açıdan değil aynı zamanda askeri ve güvenlik açılarından da büyük önem taşımaktadır. Uzun bir süredir Hint Okyanusu ve Basra Körfezi’nin tek hâkimi olan ABD açısından kanal projesi gerçekleşirse ABD’nin bölgedeki çıkarlarının yeniden tanımlanması gerekecektir. Bu durum bölgede yeni kriz alanlarının oluşmasına neden olabilir. Uzun vadede başta Çin, Hindistan olmak üzere diğer Asya ülkeleri bu kriz alanlarına dahil olabilirler.

Fars Kanalı Projesinin gerçekleşmesi halinde Türkiye açısından Türk Boğazlarının ekonomik ve stratejik önemi azalırken aynı zamanda Türkiye askeri, güvenlik ve deniz jeopolitiği açısından yeni güncellemelere ihtiyaç duyacaktır.

Dr. Hakan ARIDEMİR




Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir